HR-kennisbank

Personeelshandboek en gedragscode opstellen: wat zet je erin en wanneer is het bindend?

Een personeelshandboek is niet wettelijk verplicht, maar het is wel de handigste plek voor je huisregels, je gedragscode en een aantal beleidsstukken die je wel moet hebben. Het bindt je werknemers alleen als je het van toepassing verklaart, en wijzigen kan niet zomaar eenzijdig. Hieronder lees je wat erin hoort, hoe je het geldig invoert en wanneer de ondernemingsraad moet instemmen.

Laatst bijgewerkt: november 2026

Wat is een personeelshandboek?

Een personeelshandboek, ook wel personeelsgids of bedrijfsreglement genoemd, bundelt de regels en afspraken die voor iedereen in je bedrijf gelden. Denk aan werktijden, verlof aanvragen, ziekmelden, declaraties, het gebruik van laptop en telefoon, en de manier waarop je met elkaar en met klanten omgaat. De arbeidsovereenkomst regelt de afspraken met een individuele werknemer. Het handboek regelt wat voor de hele groep hetzelfde is.

De gedragscode is vaak een hoofdstuk in het handboek, maar kan ook een los document zijn. Daarin staat welk gedrag je verwacht en wat niet door de beugel kan, zoals intimidatie, discriminatie of het lekken van vertrouwelijke informatie.

Is een personeelshandboek verplicht?

Nee. Geen enkele wet schrijft een personeelshandboek voor. Toch zijn er drie goede redenen om er een te maken.

  • Je informatieplicht. Volgens artikel 7:655 BW moet je de werknemer schriftelijk of elektronisch informeren over de belangrijkste arbeidsvoorwaarden. Voor een deel daarvan, zoals de regels over verlof en bepaalde procedures, mag je verwijzen naar een handboek of regeling. Meer daarover lees je in ons artikel over de Wet transparante arbeidsvoorwaarden.
  • Verplichte beleidsonderdelen. Sommige regelingen moet je wel hebben, zoals beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting. Het handboek is daar een logische plek voor.
  • Duidelijkheid en handhaving. Een regel die nergens staat, kun je moeilijk handhaven. Spreek je een werknemer aan op zijn gedrag of geef je een waarschuwing, dan sta je sterker als je kunt wijzen op een bekende, opgeschreven regel.

Wanneer is het handboek bindend?

Een handboek dat ergens op een gedeelde schijf staat, is niet vanzelf onderdeel van de afspraken met je werknemers. Het bindt de werknemer pas als je het van toepassing hebt verklaard. Dat doe je op twee manieren, het liefst allebei:

  1. Een incorporatiebeding in de arbeidsovereenkomst. Daarin staat dat het personeelshandboek deel uitmaakt van de arbeidsovereenkomst en dat de werknemer een exemplaar heeft ontvangen. Vermeld de versie of de datum van het handboek.
  2. Een ondertekende ontvangstbevestiging. De werknemer verklaart dat hij het handboek heeft ontvangen en gelezen, en dat hij ermee akkoord gaat. Dat is vooral nodig voor werknemers die al in dienst waren toen je het handboek invoerde.

Valkuil: het handboek dat niemand kent. Bij een conflict moet jij laten zien dat de werknemer de regel kende en dat die op hem van toepassing was. Kun je geen getekende bevestiging of contractbepaling laten zien, dan staat je verhaal zwak, ook als de regel zelf redelijk is. Bewaar de bevestigingen daarom in het personeelsdossier.

Let ook op de samenhang met andere afspraken. Het handboek moet passen bij de arbeidsovereenkomsten en, als die voor je bedrijf geldt, bij de cao. Zet er geen regels in die daarmee botsen, want dat leidt tot discussie over welke afspraak voorgaat.

Wat zet je in het handboek?

Welke hoofdstukken je opneemt, hangt af van je bedrijf. De tabel geeft een overzicht van wat er meestal in staat en wat daarvan verplicht is.

Onderdelen van een personeelshandboek
OnderdeelWat leg je vast?Verplicht?
Gedragscodeomgangsvormen, ongewenst gedrag, vertrouwelijkheid, belangenverstrengeling, geschenkennee, wel sterk aan te raden
Beleid psychosociale arbeidsbelastinghoe je ongewenst gedrag en werkdruk voorkomt en aanpakt, en bij wie een werknemer terechtkanja, op grond van artikel 3 Arbowet en artikel 2.15 Arbobesluit
Verzuim en ziekmeldenhoe en bij wie je je ziek meldt, bereikbaarheid, controle en begeleidingverzuimbeleid voeren wel; de vorm is vrij
Interne meldregeling klokkenluidershoe een werknemer een vermoeden van een misstand meldt en wie de melding behandeltja, vanaf 50 werknemers
Internet, e-mail en social mediawat mag op het werk en daarbuiten, en of en hoe je controleertnee; controle alleen proportioneel en vooraf aangekondigd
Alcohol en drugsgeen gebruik tijdens het werk, niet onder invloed werken, wat te doen bij een vermoedennee
Praktische regelswerktijden, verlof aanvragen, declaraties, thuiswerken, bedrijfsmiddelennee

Hoe je de regels bij ziekte uitwerkt, lees je in ons artikel over het verzuimprotocol opstellen. Voor de meldregeling kun je het model interne meldregeling klokkenluiders gebruiken. Ook als je minder dan 50 werknemers hebt, is zo'n regeling verstandig.

De gedragscode: wat hoort erin?

De gedragscode is het hart van het handboek. Houd hem kort en concreet, en schrijf in gewone taal. Een goede gedragscode beantwoordt in elk geval deze vragen:

  • Hoe gaan we om met elkaar, met klanten en met leveranciers?
  • Wat verstaan we onder ongewenst gedrag, zoals intimidatie, pesten, discriminatie, agressie en geweld, en waar kan een werknemer dat melden?
  • Hoe gaan we om met vertrouwelijke informatie en met persoonsgegevens van klanten en collega's?
  • Wat doe je bij belangenverstrengeling, zoals zakendoen met familie of een nevenfunctie bij een klant?
  • Mag een werknemer geschenken of uitnodigingen van relaties aannemen, en tot welke grens?
  • Wat gebeurt er als iemand de code overtreedt?

Over dat laatste punt: maak duidelijk dat overtreding gevolgen kan hebben, van een gesprek tot een officiële waarschuwing en in ernstige gevallen ontslag. Noem geen vaste straffen die je in de praktijk niet wilt of kunt toepassen. Een boete kun je bijvoorbeeld alleen opleggen met een geldig schriftelijk boetebeding (artikel 7:650 BW), en daarvoor gelden strenge eisen. Een uitgewerkt voorbeeld vind je in het model gedragscode.

Alcohol, drugs, internet en social media

Alcohol en drugs

Je mag beleid en huisregels maken over alcohol en drugs. Je kunt bijvoorbeeld vastleggen dat er tijdens werktijd niet wordt gedronken, dat niemand onder invloed aan het werk gaat en wat een leidinggevende doet als hij vermoedt dat iemand onder invloed is. Testen van werknemers op alcohol of drugs is volgens de Autoriteit Persoonsgegevens in de regel niet toegestaan zonder wettelijke grondslag. Alleen in een paar specifieke sectoren bestaat zo'n wettelijke basis. Richt je beleid daarom op voorlichting, duidelijke afspraken en hulp, en niet op testen. Het model alcohol- en drugsbeleid geeft een opzet.

Internet, e-mail en social media

Leg vast wat werknemers wel en niet mogen met de internetverbinding, het zakelijke e-mailadres en social media, ook als ze buiten werktijd over het bedrijf posten. Wil je het gebruik controleren, dan gelden de regels van de AVG: de controle moet in verhouding staan tot het doel en je moet haar vooraf aankondigen. Heimelijk en doorlopend meekijken past daar niet bij. Heeft je bedrijf een ondernemingsraad, dan heeft die instemmingsrecht over regelingen voor de controle van werknemers. Een basis vind je in het model internet- en socialmediabeleid.

Ondernemingsraad en personeelsvertegenwoordiging

Een ondernemingsraad is verplicht als je 50 of meer werknemers hebt (artikel 2 WOR). Die heeft instemmingsrecht bij het vaststellen, wijzigen of intrekken van een aantal regelingen (artikel 27 WOR). Veel onderdelen van een personeelshandboek vallen daaronder, zoals regelingen over:

  • arbeidstijden en rusttijden;
  • ziekteverzuim en re-integratie;
  • personeelsbeoordeling;
  • de omgang met persoonsgegevens van werknemers;
  • voorzieningen waarmee je de aanwezigheid, het gedrag of de prestaties van werknemers kunt controleren.

Vraag die instemming voordat je het handboek of een nieuw hoofdstuk invoert. Heb je 10 tot 50 werknemers, dan kun je een personeelsvertegenwoordiging instellen (artikel 35c WOR). Die heeft een beperkter instemmingsrecht. Ook zonder medezeggenschap is het verstandig je werknemers vooraf te laten meelezen: regels die mensen begrijpen, worden beter nageleefd.

Het handboek wijzigen

Zodra een onderdeel een arbeidsvoorwaarde is geworden, kun je het niet zomaar eenzijdig aanpassen. Er zijn twee routes.

  • Met een eenzijdig wijzigingsbeding. Neem schriftelijk op, in de arbeidsovereenkomst of in het incorporatiebeding, dat je het handboek mag wijzigen. Volgens artikel 7:613 BW mag je daar alleen een beroep op doen als je een zwaarwichtig belang hebt dat zwaarder weegt dan het belang van de werknemer. Dat is een hoge drempel.
  • Met instemming van de werknemer. Zonder wijzigingsbeding, of zonder zwaarwichtig belang, heb je de instemming van de werknemer nodig. Die mag niet zomaar weigeren. Uit goed werknemerschap (artikel 7:611 BW) volgt, zo oordeelde de Hoge Raad in het arrest Stoof/Mammoet, dat een werknemer moet ingaan op een redelijk voorstel dat hij redelijkerwijs moet aanvaarden, gelet op de gewijzigde omstandigheden.

Gaat het om een praktische werkinstructie, zoals bij wie je een vakantieaanvraag indient, dan heb je in de regel meer ruimte. Raakt de wijziging de rechten van werknemers, zoals verlof, vergoedingen of controle, dan volg je de routes hierboven en vraag je waar nodig ook de ondernemingsraad om instemming. Meer over beide routes lees je in ons artikel over arbeidsovereenkomst wijzigen.

Praktijkvoorbeeld

Een installatiebedrijf met 60 werknemers wil in het handboek opnemen dat het zakelijke e-mailverkeer bij een concreet vermoeden van misbruik kan worden gecontroleerd. Omdat het om controle van werknemers gaat, legt het bedrijf de nieuwe regeling eerst voor aan de ondernemingsraad. Na de instemming informeert het alle werknemers vooraf over wat er wordt gecontroleerd, wanneer en waarom. Daarna tekent iedereen voor ontvangst van de nieuwe versie.

Stappenplan: zo stel je het handboek op

  1. Verzamel wat er al is. Losse afspraken, mails met huisregels, de cao en je standaard arbeidsovereenkomst. Zo voorkom je tegenstrijdige regels.
  2. Begin met wat verplicht is. Beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting, verzuimbeleid en, vanaf 50 werknemers, een interne meldregeling voor klokkenluiders.
  3. Schrijf de gedragscode. Kort, concreet en met voorbeelden.
  4. Voeg de praktische regels toe. Werktijden, verlof, declaraties, thuiswerken, bedrijfsmiddelen, internet en social media, alcohol en drugs.
  5. Vraag instemming van de ondernemingsraad of de personeelsvertegenwoordiging voor de onderdelen waarvoor dat nodig is.
  6. Verklaar het handboek van toepassing. Neem een incorporatiebeding op in nieuwe arbeidsovereenkomsten en laat zittende werknemers een ontvangstbevestiging tekenen.
  7. Maak het bekend. Bespreek het handboek bij de start van nieuwe collega's en zorg dat iedereen altijd de actuele versie kan vinden.
  8. Houd het actueel. Loop het handboek elk jaar na, geef elke versie een datum en bewaar oude versies. Zo kun je later aantonen welke regel op welk moment gold.

Twijfel je of een onderdeel instemming van de ondernemingsraad nodig heeft, of hoe je een bestaande regeling mag wijzigen, vraag dan juridisch advies voordat je de nieuwe versie invoert.

Zo helpt OurDigitalContract bij je personeelshandboek

Zorg dat elke werknemer aantoonbaar de actuele versie heeft ontvangen.

  • Sjablonen: zet de ontvangstbevestiging en de bepaling die naar het handboek verwijst klaar als sjabloon met invulvelden, zodat elke nieuwe werknemer dezelfde tekst krijgt.
  • Digitaal ondertekenen: laat werknemers de ontvangst online bevestigen. Het certificaat legt het tijdstip vast en koppelt de handtekening aan de exacte inhoud van het document, dus aan de versie die de werknemer heeft getekend.
  • Personeelsdossier: bewaar de getekende bevestigingen versleuteld per medewerker in het dossier, zodat je ze bij een conflict direct terugvindt.
Let op. Dit is algemene informatie, geen juridisch advies. Aan deze informatie kunnen geen rechten worden ontleend; gebruik is voor eigen risico en verantwoordelijkheid. Wet- en regelgeving verandert; controleer altijd de actuele regels of raadpleeg een jurist voor jouw situatie.

Direct te gebruiken modellen

Gratis voorbeelden die bij dit onderwerp horen. Je vult ze in je eigen omgeving in en laat ze online ondertekenen.

Een handboek dat aantoonbaar bekend is

Gebruik de modellen voor gedragscode en beleid, en laat werknemers de ontvangst online bevestigen met een vastgelegd tijdstip. Begin gratis.

Veelgestelde vragen

Is een personeelshandboek verplicht?

Nee, geen enkele wet schrijft een personeelshandboek voor. Wel moet je een aantal beleidsonderdelen hebben, zoals beleid tegen psychosociale arbeidsbelasting, verzuimbeleid en vanaf 50 werknemers een interne meldregeling voor klokkenluiders. Het handboek is daar een praktische plek voor.

Is een werknemer gebonden aan het personeelshandboek?

Alleen als je het van toepassing hebt verklaard, bijvoorbeeld met een bepaling in de arbeidsovereenkomst die naar het handboek verwijst of met een ontvangstbevestiging die de werknemer heeft ondertekend. Zonder zo'n bewijs is het lastig om de werknemer aan de regels uit het handboek te houden.

Mag ik het personeelshandboek eenzijdig wijzigen?

Alleen met een schriftelijk eenzijdig wijzigingsbeding en een zwaarwichtig belang dat zwaarder weegt dan het belang van de werknemer (artikel 7:613 BW). Anders heb je de instemming van de werknemer nodig. Die moet wel ingaan op een redelijk voorstel dat hij redelijkerwijs moet aanvaarden. Heb je een ondernemingsraad, dan moet die voor veel onderdelen ook instemmen.

Moet de ondernemingsraad instemmen met het personeelshandboek?

Voor veel onderdelen wel. De ondernemingsraad, verplicht vanaf 50 werknemers, heeft instemmingsrecht bij regelingen over onder meer arbeidstijden, verzuim, personeelsbeoordeling, privacy en controle van werknemers (artikel 27 WOR). Een personeelsvertegenwoordiging in een bedrijf met 10 tot 50 werknemers heeft een beperkter instemmingsrecht.

Mag ik werknemers testen op alcohol of drugs?

In de regel niet. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens is testen niet toegestaan zonder wettelijke grondslag, en die bestaat alleen in een paar specifieke sectoren. Je mag wel beleid en huisregels maken, zoals een verbod op werken onder invloed, en afspreken wat een leidinggevende doet bij een vermoeden.

Verder lezen